Qaçaq Nəbi kimdir?

16 Avqust 2026 GÜLLƏR BƏHRAMOVALeave a Comment

Qaçaq Nəbi Azərbaycan tarixində və xalq yaddaşında ən tanınmış xalq qəhrəmanlarından biri hesab olunur.
O, XIX əsrin ikinci yarısında Zəngəzur və Naxçıvan bölgələrində çar Rusiyasının yerli idarəçiliyinə, bəzi mülkədarların zülmünə və sosial ədalətsizliyə qarşı mübarizə aparmışdır. Tarixi mənbələrə görə, kəndlilərdən ibarət dəstə yaradaraq haqsızlığa qarşı silahlı müqavimət göstərmiş, buna görə də xalq arasında böyük rəğbət qazanmışdır.

Qaçaq Nəbi haqqında çoxlu dastanlar, şeirlər və xalq rəvayətləri yaranıb. AMEA və digər elmi mənbələr onun Azərbaycan xalqının ən çox sevilən qəhrəmanlarından biri olduğunu qeyd edir.

Tarixçilər arasında onun fəaliyyətinin bəzi detalları barədə fərqli yanaşmalar ola bilər. Lakin onun xalq yaddaşında qəhrəmanlıq simvolu kimi yer tutması danılmaz faktdır.

Qaçaq Nəbi və Qaçaq Həcərin həyatı – tarixi ardıcıllıqla

Qaçaq Nəbi və Həcər haqqında məlumatların bir hissəsi tarixi sənədlərdən, bir hissəsi isə xalq dastanlarından gəlir. Buna görə tarixlə folkloru bir-birindən ayıraraq baxmaq lazımdır.

1. Uşaqlıq və gənclik illəri

Qaçaq Nəbi təxminən 1854-cü ildə Zəngəzurun Aşağı Mollu kəndində anadan olmuşdur. Ailələri kasıb idi. Atası Alı kişi onu kiçik yaşlarında varlıların yanında işləməyə göndərmişdi. Nəbi həm Şuşada, həm də ətraf bölgələrdə muzdurluq etmişdir. Valideynlərini erkən itirdikdən sonra ailənin yükü onun üzərinə düşmüşdür.

Həcər isə 1860-cı ildə Yuxarı Mollu kəndində anadan olmuşdu. Atası Molla Xanalı kəndin tanınmış adamlarından idi. Həcər gəncliyindən cəsarəti və sərbəst xarakteri ilə seçilirdi.

2. Nəbinin qaçaq düşməsi

XIX əsrin sonlarında kəndlilər ağır vergi, mülkədar zülmü və çar məmurlarının haqsızlığı ilə üzləşirdilər. Rəvayətlərə və tarixi araşdırmalara görə, Nəbi bir mülkədarın kəndlilərin torpaqlarını əlindən almaq istəməsinə qarşı çıxmış, bundan sonra təqib olunmağa başlamışdır. O, öz ətrafına narazı kəndliləri toplayaraq silahlı dəstə yaratmışdır.

Təxminən 1875-ci ildən başlayaraq onun qaçaqçılıq həyatı başlayır. Burada “qaçaq” sözü sadəcə cinayətkar deyil, dövrün xalq müqavimət hərəkatının iştirakçısı mənasında işlədilir.

3. Zəngəzur və Naxçıvandakı mübarizə

Nəbinin dəstəsi əsasən Zəngəzur, Naxçıvan və Arazın hər iki sahilində fəaliyyət göstərirdi. Onlar çar məmurlarına, bəzi bəylərə və kəndlilərə zülm edən adamlara qarşı çıxırdılar. Xalq yaddaşında Nəbi kasıbları qoruyan, varlı zalımlara qarşı duran bir qəhrəman kimi qalmışdır.

Bu dövrdə onun ən yaxın silahdaşlarından biri qardaşı Mehdi idi. Həmçinin Həcərin qardaşı Məhəmməd də Nəbinin dəstəsinə qoşulmuşdu.

4. Həcərin silaha sarılması

Həcər sadəcə Nəbinin həyat yoldaşı deyildi. O, bir çox döyüşlərdə iştirak etmiş, at belində silahla döyüşmüşdür. Çar hökuməti Nəbini ələ keçirmək üçün dəfələrlə Həcəri həbs etsə də, ondan məlumat ala bilməmişdi. Sonralar Həcər birbaşa dəstəyə qoşulmuşdu.

1894-cü ildə Nəbi təhlükəsizlik məqsədilə dəstəni iki hissəyə bölmüşdü. Dəstələrdən birinə şəxsən Həcər rəhbərlik etmişdi. Bu fakt onun yalnız silahdaş deyil, həm də rəhbər kimi tanındığını göstərir.

Xalq arasında Həcərin igidliyi haqqında çoxlu mahnılar yaranmışdır:

“Həcəri özündən ay qoçaq Nəbi”

ifadəsi xalq yaradıcılığında Həcərin qeyri-adi cəsarətini vurğulayan məşhur misralardan biridir.

5. Ən çətin illər

1880–1890-cı illərdə çar hakimiyyəti Nəbinin dəstəsini məhv etmək üçün geniş əməliyyatlar aparırdı. Nəbi və silahdaşları dağlarda, mağaralarda, sərhəd bölgələrində yaşayır, daim təqiblərdən yayınırdılar. Buna baxmayaraq, xalq arasında onların nüfuzu artırdı.

Folklorda Nəbi bəzən Koroğlu ilə müqayisə olunur. Bunun səbəbi onun xalqın müdafiəçisi kimi qəbul edilməsidir.

6. Son səfər və xəyanət

1896-cı ildə Nəbi Kərbəla ziyarətindən qayıdırdı. Tarixi mənbələrə görə, Türkiyə-İran sərhədi yaxınlığındakı Larni kəndində ona pusqu quruldu. Onun yerini bilən bəzi şəxslər xəyanət edərək məlumat vermişdilər. Nəticədə Nəbi və bir neçə silahdaşı öldürüldü.

Nəbinin ölümü xalq arasında böyük kədər yaratdı. Aşıqlar onun haqqında ağılar, qoşmalar və dastanlar yaratdılar.

7. Həcərin Nəbidən sonrakı həyatı

Nəbinin ölümündən sonra Həcər uzun illər yaşamışdır. Tarixçi Bəhlul Bəhcətin topladığı məlumatlara görə, sonralar Nəbinin qohumlarından biri ilə ailə qurmuş və ömrünün sonuna qədər doğma kəndində yaşamışdır. O, 1914-cü ildə vəfat etmişdir.

Tarixdə və xalq yaddaşında yeri

Qaçaq Nəbi və Həcər Azərbaycan xalqının azadlıq, mərdlik və ədalət rəmzlərindən sayılır. Onlar haqqında dastanlar yazılmış, mahnılar qoşulmuş, Süleyman Rüstəmin “Qaçaq Nəbi” pyesi yaradılmış və “Atları yəhərləyin” filmi çəkilmişdir.

Tarixi sənədlər Nəbinin real şəxsiyyət olduğunu təsdiq edir, xalq dastanları isə onun obrazını qəhrəmanlıq səviyyəsinə yüksəldərək nəsildən-nəslə çatdırmışdır. Buna görə Qaçaq Nəbi və Həcər həm tarixi şəxsiyyət, həm də milli yaddaşın simvolları hesab olunurlar.