Seyid Cəfər Pişəvəri – Cənubi Azərbaycan tarixinin mühüm siyasi xadimi Seyid Cəfər Pişəvəri XX əsr Cənubi Azərbaycan tarixinin ən çox müzakirə olunan siyasi xadimlərindən biridir.
O, jurnalist, publisist, siyasi təşkilatçı və Azərbaycan Demokrat Firqəsinin lideri kimi tanınır.
1945–1946-cı illərdə Təbrizdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan Milli Hökumətinə rəhbərlik edib.
Onun fəaliyyəti həm milli hüquqlar və ana dili məsələsi, həm də Sovet İttifaqının İran siyasəti ilə sıx bağlı olduğuna görə tarixşünaslıqda müxtəlif cür qiymətləndirilir.
Uşaqlıq və gənclik illəri Pişəvəri 1892-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Xalxal bölgəsində anadan olub.
Sonralar Bakıya gedərək burada siyasi və ictimai fəaliyyətə qoşulub. 1918-ci ildə Bakıda fəaliyyət göstərən Ədalət Partiyası ilə əlaqələri onun siyasi baxışlarının formalaşmasında mühüm rol oynayıb. O, jurnalistika ilə də məşğul olub və müxtəlif qəzetlərdə siyasi yazılar dərc etdirib. 1920-ci illərin əvvəllərində İran kommunist hərəkatında fəal iştirak edən Pişəvəri İran Kommunist Partiyasının yaradıcılarından biri olub. 1920–1921-ci illərdə Gilan Sovet Respublikasında daxili işlər komissarı vəzifəsində çalışıb. Daha sonra siyasi fəaliyyətinə görə uzun müddət təqiblərə məruz qalıb və həbs olunub. Həbs və siyasi mübarizənin yeni mərhələsi 1930-cu illərdə Pişəvəri İran hakimiyyəti tərəfindən həbs edilib. Rza şah dövründə siyasi fəaliyyətinə görə illərlə həbs və sürgün həyatı yaşayıb. 1941-ci ildə Rza şah hakimiyyətdən getdikdən və İran müttəfiq dövlətlərin nəzarəti altına düşdükdən sonra Pişəvəri azadlığa çıxaraq yenidən siyasi fəaliyyətə başlayıb. 1943–1945-ci illərdə Tehranda “Ajir” adlı siyasi qəzet nəşr etdirib. 1944-cü ildə İran parlamentinə seçilsə də, onun deputatlıq mandatı parlament tərəfindən təsdiqlənməyib. Bu hadisə Pişəvərinin Tehran hakimiyyətinə münasibətinin daha da sərtləşməsinə təsir edən amillərdən biri kimi göstərilir. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin yaradılması 1945-ci il sentyabrın 3-də Pişəvərinin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Demokrat Firqəsi yaradıldı. Firqənin əsas tələbləri arasında Azərbaycanın özünüidarə hüquqlarının genişləndirilməsi, ana dilinin təhsil və idarəçilikdə işlədilməsi, iqtisadi və sosial islahatların həyata keçirilməsi vardı. Hərəkat qısa müddətdə Cənubi Azərbaycanın bir sıra şəhər və rayonlarında gücləndi. 1945-ci ilin sonlarında Təbrizdə siyasi hakimiyyət faktiki olaraq Demokrat Firqəsinin əlinə keçdi. Azərbaycan Milli Hökumətinin yaradılması 1945-ci il dekabrın 12-də, Azərbaycan tarixində 21 Azər kimi tanınan gündə Təbrizdə Azərbaycan Milli Məclisinin fəaliyyəti başladı. Məclis Pişəvəriyə hökumət qurmaq tapşırdı və o, Azərbaycan Milli Hökumətinin rəhbəri oldu. Bu hökumətin fəaliyyəti çox qısa – təxminən bir il davam etdi. Lakin həmin dövr Cənubi Azərbaycan tarixində mühüm iz buraxdı. Milli Hökumətin həyata keçirdiyi və ya həyata keçirməyə başladığı tədbirlər arasında: – Azərbaycan türkcəsinin rəsmi və ictimai həyatda genişləndirilməsi; – Azərbaycan dilində məktəblərin və nəşrlərin yaradılması; – yolların və digər infrastrukturun inkişaf etdirilməsi; – sosial təminat tədbirlərinin genişləndirilməsi; – iri bankların milliləşdirilməsi; – bəzi torpaqların yenidən bölüşdürülməsi; – yerli idarəetmənin gücləndirilməsi kimi addımlar vardı. Encyclopaedia Iranica da həmin dövrdə Azərbaycan türkcəsinin vilayətdə rəsmi dil kimi tanındığını, qəzet və jurnalların bu dildə nəşr edildiyini və müəyyən sosial-iqtisadi islahatların aparıldığını qeyd edir. Pişəvəri və Sovet İttifaqı məsələsi Pişəvəri haqqında danışarkən ən mübahisəli məsələlərdən biri onun SSRİ ilə münasibətləridir. Tarixi mənbələr göstərir ki, 1945–1946-cı illərdə Sovet qoşunları İranın şimalında yerləşirdi və Pişəvərinin rəhbərlik etdiyi hərəkat SSRİ-nin ciddi siyasi və hərbi dəstəyindən yararlanırdı. Encyclopaedia Iranica Azərbaycan Demokrat Firqəsinin yaradılması və fəaliyyətində Sovet dəstəyinin mühüm rol oynadığını bildirir. Moskvanın İranın şimalında maraqları yalnız milli məsələlərlə məhdudlaşmırdı. Sovet rəhbərliyinin bölgədə siyasi təsirini artırmaq və İran neftindən güzəştlər əldə etmək istəyi də mühüm amillərdən idi. Buna görə Pişəvəri hərəkatını yalnız milli azadlıq hərəkatı və ya yalnız Sovet layihəsi kimi təqdim etmək tarixi hadisənin bütün mürəkkəbliyini əks etdirmir. İran hökuməti ilə qarşıdurma Tehran hakimiyyəti Pişəvəri hökumətini İranın ərazi bütövlüyünə təhlükə hesab edirdi. Digər tərəfdən, Pişəvəri və tərəfdarları Azərbaycanın yerli özünüidarə hüquqlarını müdafiə etdiklərini bildirirdilər. 1946-cı ildə İran hökuməti ilə Sovet İttifaqı arasında danışıqlar başladı. Sovet qoşunlarının İrandan çıxarılması prosesindən sonra Pişəvəri hökumətinin vəziyyəti getdikcə zəiflədi. 1946-cı ilin sonunda İran ordusu Azərbaycan ərazisinə daxil oldu. Təbrizdə Milli Hökumətin hakimiyyəti sona çatdı və Pişəvəri Sovet Azərbaycanına keçdi. Encyclopaedia Iranica qeyd edir ki, 1946-cı ilin noyabr–dekabr aylarında İran mərkəzi hökumətinin ordusu Azərbaycan ərazisinə daxil olaraq Tehran hakimiyyətini bərpa etdi. Milli Hökumətin süqutundan sonra Pişəvəri Bakıya gəldikdən sonra da siyasi fəaliyyətini davam etdirməyə çalışdı. Lakin onun Cənubi Azərbaycana qayıtmaq istəyi və Sovet rəhbərliyi ilə münasibətləri mürəkkəb olaraq qalırdı. 1947-ci ilin iyulunda Pişəvəri avtomobil qəzasında həyatını itirdi. Hadisənin təfərrüatları uzun illər mübahisə mövzusu olub. Encyclopaedia Iranica onun ölümünü sonradan qəza kimi təqdim edir, lakin hadisə ilə bağlı müxtəlif şübhə və versiyalar mövcuddur. Azərbaycan mənbələrində də Pişəvərinin ölümü “müəmmalı avtomobil qəzası” kimi xarakterizə edilir. Pişəvərinin tarixi irsi Seyid Cəfər Pişəvərinin irsi bu gün də müxtəlif siyasi və tarixi mövqelərdən qiymətləndirilir. Onu müsbət qiymətləndirənlər Pişəvərini Cənubi Azərbaycan türklərinin ana dili, milli-mədəni hüquqları və özünüidarəsi uğrunda mübarizə aparan siyasi lider hesab edirlər. Tənqid edənlər isə onun Sovet İttifaqından aldığı siyasi və hərbi dəstəyi ön plana çəkərək Milli Hökumətin müstəqil milli dövlət deyil, SSRİ-nin İran siyasətinin bir hissəsi olduğunu vurğulayırlar. Tarixi araşdırmalar da Sovet dəstəyinin həlledici rolunu təsdiqləyir. Bu səbəbdən Pişəvəri haqqında obyektiv fikir formalaşdırmaq üçün onun həm milli-mədəni islahatlarını, həm də Sovet İttifaqı ilə siyasi əlaqələrini birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır. Nəticə Seyid Cəfər Pişəvəri XX əsrin Cənubi Azərbaycan tarixində böyük iz qoymuş mürəkkəb siyasi şəxsiyyətdir. Onun rəhbərliyi ilə 1945-ci ildə yaradılan Azərbaycan Milli Hökuməti cəmi bir il fəaliyyət göstərsə də, ana dili, təhsil, yerli idarəçilik və milli hüquqlar məsələsini Cənubi Azərbaycanın siyasi gündəminin mərkəzinə gətirdi. Pişəvərinin siyasi yolu isə yalnız 1945–1946-cı illərlə məhdudlaşmırdı. Onun həyatında İran kommunist hərəkatı, jurnalistika, həbs və sürgünlər, Azərbaycan Demokrat Firqəsinin yaradılması, Milli Hökumətin qurulması, Sovet İttifaqı ilə mürəkkəb münasibətlər və nəhayət, müəmmalı avtomobil qəzası ilə ölümü bir-birini tamamlayan mühüm mərhələlərdir. Bu baxımdan Pişəvərinin adı həm Cənubi Azərbaycan milli hərəkatının, həm də XX əsrin ortalarında İran–SSRİ qarşıdurmasının ən mühüm simalarından biri kimi tanınır.
MUASİRMEDİA.AZ
GÜLƏR AMİN
