İnsan beyni bədənin ən mürəkkəb orqanlarından biridir. O, düşünməyimizi, danışmağımızı, xatırlamağımızı, hisslərimizi və ətraf aləmi qavramağımızı idarə edir.
Müasir elm beynin quruluşu və fəaliyyəti haqqında çox şey öyrənsə də, hələ də cavabı tam məlum olmayan suallar var. Şüurun necə yarandığı, xatirələrin necə formalaşdığı və yuxuların hansı məqsədə xidmət etdiyi kimi məsələlər alimlərin diqqət mərkəzindədir.
1. Şüur necə yaranır?
İnsan beynində milyardlarla sinir hüceyrəsi bir-biri ilə əlaqədədir. Lakin əsas sual budur: Bu mürəkkəb sinir fəaliyyəti necə olur ki, bizim “özümüzü dərk etməyimizə” səbəb olur?
İnsan özünü, ətrafındakı dünyanı və başqalarını şüurlu şəkildə qavrayır. Şüurun beyində hansı mexanizmlə meydana gəldiyi isə tam həll olunmuş problem deyil.
Bu məsələ elm və fəlsəfənin ən mürəkkəb suallarından biri olaraq qalır.
2. Xatirələr harada saxlanılır?
İnsan keçmişdə baş vermiş hadisələri xatırlaya bilir. Amma xatirənin beyində sadəcə bir “fayl” kimi müəyyən yerdə saxlanıldığı düşünülmür.
Xatirələrin formalaşmasında müxtəlif beyin strukturları və sinir əlaqələri iştirak edir.
Maraqlısı budur ki, insan hər dəfə bir hadisəni xatırladıqda həmin xatirə müəyyən qədər dəyişə bilər. Buna görə yaddaş həmişə kameradakı görüntü kimi dəqiq olmur.
3. Niyə yuxu görürük?
İnsan ömrünün əhəmiyyətli hissəsini yuxuda keçirir və yuxuların böyük bir hissəsini xatırlamır.
Alimlər yuxuların yaddaşın emalı, emosiyaların işlənməsi və beynin digər prosesləri ilə əlaqəli ola biləcəyini düşünürlər.
Lakin “İnsan niyə yuxu görür?” sualına bütün halları əhatə edən yekdil cavab hələ yoxdur.
4. Beyin niyə bəzən olmayan şeyi görür?
İnsan beyninin məlumatı necə emal etməsi optik illüziyalar zamanı aydın görünür.
Bəzən gözlərimiz bir görüntünü qəbul etsə də, beynimiz onu fərqli şəkildə şərh edir. Nəticədə insan əslində olmayan hərəkəti və ya formanı gördüyünü düşünə bilər.
Bu hadisələr göstərir ki, beynimiz sadəcə “kamera” kimi işləməyir. O, qəbul etdiyi məlumatı daim təhlil edir və mənalandırır.
5. İnsan niyə unudur?
Unutmaq ilk baxışda mənfi hal kimi görünür. Lakin yaddaş sistemi üçün unutmaq müəyyən baxımdan faydalı ola bilər.
Əgər insan həyatında gördüyü bütün məlumatları eyni dərəcədə yadda saxlasaydı, lazımsız informasiyanın böyük miqdarı beynin gündəlik fəaliyyətini çətinləşdirə bilərdi.
Buna baxmayaraq, beynin hansı məlumatı niyə saxladığını, hansını isə niyə itirdiyini bütün hallarda dəqiq izah etmək mümkün deyil.
6. İnsan beyninin imkanları nə qədərdir?
Bəzən “insan beyninin yalnız 10 faizindən istifadə edirik” fikrinə rast gəlinir.
Bu, elmi cəhətdən düzgün deyil. Beynin müxtəlif hissələrinin fərqli funksiyaları var və normal fəaliyyət zamanı beynin geniş şəbəkələri istifadə olunur.
Əsl maraqlı sual isə başqadır: Beynin bütün imkanlarını hələ tam başa düşmüşükmü?
Cavab – xeyr.
7. Düşüncələr necə yaranır?
Bir insanın ağlına qəfil fikir gəlir. Bəzən bir problemi uzun müddət düşünür, sonra cavab gözlənilmədən yaranır.
Bu prosesdə beynin müxtəlif şəbəkələri iştirak edir. Lakin düşüncənin, yaradıcılığın və ideyaların necə formalaşdığını tam şəkildə izah etmək hələ də mürəkkəb elmi problemdir.
8. İnsan beyninin “özünü” necə dərk etməsi
İnsan yalnız ətrafındakı dünyanı deyil, öz düşüncələrini də müşahidə edə bilir.
Məsələn, insan “Mən nə düşünürəm?” sualını özü-özünə verə bilər.
Bu özünüdərk qabiliyyətinin beyində necə formalaşdığı barədə müxtəlif elmi nəzəriyyələr mövcuddur. Lakin vahid və tam cavab hələ əldə edilməyib.
9. Beyin niyə yaradıcılıq qabiliyyətinə malikdir?
Musiqi bəstələmək, şeir yazmaq, rəsm çəkmək, yeni ideya yaratmaq və mürəkkəb problemləri həll etmək insan beyninin heyrətamiz xüsusiyyətlərindəndir.
Yaradıcılığın beyində hansı mexanizmlər nəticəsində meydana gəldiyi barədə çoxlu araşdırmalar aparılır.
Lakin yaradıcılığı yalnız bir beyin bölgəsi ilə izah etmək mümkün deyil.
10. Beyin haqqında hələ nə qədər məlumatımız yoxdur?
Elm hər il beynin fəaliyyəti haqqında yeni məlumatlar əldə edir. Beyin görüntüləmə texnologiyaları, neyroelm və süni intellekt tədqiqatları bu sahədə böyük irəliləyişlər yaradıb.
Bununla belə, insan beyninin ən böyük sirri hələ də şüurun özü olaraq qalır.
Beyində baş verən elektrik və kimyəvi proseslərin necə “düşüncə”, “hiss”, “xatirə” və “özünü dərk etmə” kimi şəxsi təcrübələrə çevrildiyi tam şəkildə məlum deyil.
Beyin – insanın öz içindəki ən böyük sirr
Kosmosu, okeanların dərinliklərini və qədim sivilizasiyaları araşdırırıq. Amma bütün bunları araşdıran orqanın – insan beyninin özü hələ də tam öyrənilməyib.
Bəlkə də gələcəyin ən böyük elmi kəşflərindən biri uzaq planetdə deyil, məhz insan beyninin içində gizlənir.
MUASİRMEDİA.AZ
