ABŞ və İran arasında aylarla davam edən hərbi qarşıdurmada son günlər yeni və təhlükəli eskalasiya yaşanır. Sentyabrın əvvəlindən etibarən ABŞ İran ərazisində yeni zərbələr endirib, Tehran isə buna cavab olaraq ABŞ qüvvələrinin yerləşdiyi bölgələrə və Vaşinqtonun müttəfiqlərinə raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə hücumlar həyata keçirib.
ABŞ-İran münaqişəsində son gərginlik xüsusilə Hörmüz boğazı ətrafında cəmlənib. Bu su yolu dünya enerji bazarı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır və burada yaranan təhlükəsizlik problemi neft və digər enerji məhsullarının qiymətlərinə birbaşa təsir göstərir.
ABŞ İrana yeni zərbələr endirib
ABŞ Mərkəzi Komandanlığının məlumatına görə, sentyabrın 1-də ABŞ qüvvələri İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna (SEPAH/IRGC) aid müxtəlif obyektləri hədəfə alıb.
Zərbələr zamanı hava hücumundan müdafiə sistemləri, radar qurğuları, kommunikasiya obyektləri, dəniz qüvvələrinə aid imkanlar və minalama fəaliyyətləri ilə əlaqəli mövqelərin vurulduğu bildirilib. ABŞ bu əməliyyatları regionda Amerika hərbçilərinə və kommersiya gəmilərinə qarşı yaranan təhlükələrlə əlaqələndirib.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə zərbələri müdafiə edərək, İranın cavab verməsi halında daha güclü hücumların mümkün olduğunu bildirib.
İran cavab zərbələrinə başladı
Tehran ABŞ-ın hücumlarına cavab olaraq regionda Amerika hərbi qüvvələrinin və ABŞ-ın müttəfiqlərinin yerləşdiyi ərazilərə raket və dronlarla hücumlar həyata keçirib.
İran tərəfindən atılan raketlərin İordaniya istiqamətində də qeydə alındığı bildirilib. İordaniya ordusu 13 ballistik raketin aşkarlandığını, onlardan 10-nun havada məhv edildiyini açıqlayıb. Bəhreyn də İran dronlarının hədəfinə çevrildiyini və hava hücumundan müdafiə sistemlərinin onları ələ keçirdiyini bildirib.
Sentyabrın 3-də isə İranın Küveyt istiqamətində raket və dronlardan istifadə etdiyi barədə məlumatlar yayılıb. Bu hadisələr münaqişənin artıq yalnız ABŞ və İran ərazisi ilə məhdudlaşmadığını, bütün Körfəz regionu üçün təhlükə yaratdığını göstərir.
Hörmüz boğazı niyə bu qədər vacibdir?
ABŞ-İran qarşıdurmasının ən təhlükəli tərəflərindən biri Hörmüz boğazında gəmiçiliyin pozulmasıdır.
Boğaz Fars körfəzini Oman körfəzi və Ərəb dənizi ilə birləşdirir. Dünyanın enerji təchizatının mühüm hissəsi məhz bu marşrutdan keçir.
İran boğazdan keçən gəmilərlə bağlı ciddi məhdudiyyətlər tətbiq edib. ABŞ isə İranın neft ixracını məhdudlaşdırmaqla yanaşı, gəmiçiliyin təhlükəsizliyini təmin etməyə çalışır.
Məlumatlara görə, boğazdan keçən gəmi sayı əvvəlki dövrlə müqayisədə kəskin azalıb. ABŞ hərbçilərinin kommersiya gəmilərini müşayiət etdiyi barədə də məlumatlar var.
Neftin qiyməti yüksəlir
Yaxın Şərqdəki gərginlik dünya enerji bazarına artıq təsir göstərir.
Sentyabrın 3-də Brent markalı neftin qiyməti təxminən 97 dollar səviyyəsinə yüksəlib. ABŞ nefti olan WTI isə 93 dollar ətrafına çatıb. Bazar iştirakçıları əsasən Hörmüz boğazından neft daşımalarının davam edib-etməyəcəyini izləyirlər.
Əgər boğazda vəziyyət daha da pisləşərsə, neft tədarükündə ciddi problemlər yarana və dünya üzrə yanacaq qiymətlərinin yüksəlməsi ehtimalı arta bilər.
Münaqişə artıq altıncı aya daxil olub
ABŞ və İsrailin İrana qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlarının fevralın sonunda başlamasından sonra bölgədə vəziyyət dəfələrlə dəyişib.
İyun ayında tərəflər arasında müəyyən diplomatik imkanların yaranmasına baxmayaraq, sonrakı aylarda gərginlik yenidən artıb. Avqustun sonlarında və sentyabrın əvvəlində baş verən hadisələr münaqişənin hələ başa çatmadığını göstərir. Böyük Britaniya parlamentinin araşdırma xidmətinin məlumatına görə, tərəflər arasında münaqişənin tam başa çatdırılması ilə bağlı danışıqlar avqustun sonuna qədər nəticə verməyib.
ABŞ nə istəyir?
Vaşinqton İranın hərbi imkanlarının zəiflədilməsini, xüsusilə raket və nüvə proqramı ilə bağlı təhlükələrin aradan qaldırılmasını istəyir.
ABŞ eyni zamanda İranın Hörmüz boğazında kommersiya gəmilərinə qarşı hərəkətlərinə son qoyulmasını tələb edir.
ABŞ rəsmiləri bildirirlər ki, İran kommersiya gəmiçiliyinə hücumları dayandırmadan Tehranla danışıqların başlaması çətin olacaq.
İranın mövqeyi necədir?
Tehran isə ABŞ-ın hərbi əməliyyatlarını öz suverenliyinə qarşı hücum kimi qiymətləndirir və ABŞ-ın bölgədən geri çəkilməsini tələb edir.
İran rəhbərliyi bildirir ki, ölkənin hərbi və strateji imkanları ilə bağlı qərarları xarici təzyiq altında dəyişməyəcək.
Tehran həmçinin Fars körfəzində ABŞ və onun müttəfiqlərinin hərbi mövcudluğuna qarşı çıxır.
Daha böyük müharibə təhlükəsi varmı?
Hazırda ən böyük narahatlıq ABŞ və İran arasında qarşılıqlı hücumların regional müharibəyə çevrilməsi ehtimalıdır.
İranın Körfəz ölkələrində yerləşən ABŞ qüvvələrinə və ABŞ-ın müttəfiqlərinə qarşı hücumları, İsrailin prosesə mümkün müdaxiləsi və Hörmüz boğazındakı vəziyyət münaqişənin coğrafiyasının daha da genişlənməsi riskini artırır.
Digər tərəfdən, ABŞ administrasiyasının da münaqişənin uzun müddət davam etməsini istəmədiyi barədə mesajlar var. Buna görə qarşıdakı günlərdə hərbi əməliyyatlarla yanaşı, diplomatik kanalların da yenidən işə düşməsi ehtimalı qalır.
Dünya nəyi gözləyir?
Hazırda əsas sual budur: ABŞ və İran yeni genişmiqyaslı hücumlara gedəcək, yoxsa tərəflər yenidən danışıqlar masasına qayıdacaq?
Əgər qarşıdurma genişlənərsə, bunun nəticələri yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmaya bilər. Neft və qaz qiymətlərinin yüksəlməsi, beynəlxalq gəmiçilikdə problemlər və dünya iqtisadiyyatında yeni inflyasiya dalğası yarana bilər.
Bu səbəbdən dünyanın aparıcı dövlətləri ABŞ və İran arasında hərbi qarşıdurmanın daha da böyüməməsi üçün diplomatik yollar axtarır.
Hazırkı mənzərə isə göstərir ki, ABŞ–İran qarşıdurması hələ başa çatmayıb və Hörmüz boğazında yaranmış vəziyyət münaqişənin gələcək istiqamətini müəyyən edən əsas amillərdən biri olaraq qalır.
MUASİRMEDİA.AZ
