Şah İsmayıl Xətai haqqında hamının bilmədiyi, yaxud çox vaxt diqqətdən kənarda qalan maraqlı məqamlar var.
Amma burada əfsanə ilə tarixi faktı ayırmaq vacibdir. Şah İsmayıl Xətai haqqında az bilinən 10 məqam
1. O, taxta çıxanda hələ uşaq yaşlarında idi Şah İsmayıl 1487-ci ildə Ərdəbildə doğulmuşdu. Atası Şeyx Heydər öldürüləndə İsmayıl çox kiçik idi. O, anası və qardaşları ilə birlikdə təhlükəli siyasi mübarizənin içində böyüdü və bir müddət həbs həyatı yaşadı. Daha sonra Lahicanda təxminən altı il gizli şəkildə yaşayıb təhsil aldı.
2. O, sadəcə hökmdar deyil, həm də dini-siyasi lider idi Şah İsmayılın hakimiyyətə gəlməsi adi bir taxt-tac mübarizəsi deyildi. Onun ətrafında toplanan Qızılbaş tayfaları onu həm siyasi rəhbər, həm də mənəvi lider kimi qəbul edirdilər. Bu, onun çox gənc yaşda böyük hərbi qüvvə toplamasına imkan verdi.
3. Səfəvi dövlətinin yaranması çox sürətli oldu Şah İsmayılın ən böyük siyasi uğurlarından biri dağınıq siyasi qüvvələri bir hakimiyyət altında birləşdirməsi idi. 1501-ci ildə Təbrizə daxil olaraq şah elan edildi və Səfəvi dövlətinin əsasını qoydu.
4. O, “Xətai” təxəllüsü ilə Azərbaycan türkcəsində yazırdı Şah İsmayılın ən maraqlı tərəflərindən biri budur ki, hökmdar olmaqla yanaşı, “Xətai” təxəllüsü ilə böyük şair kimi tanınırdı. Onun yaradıcılığında qoşma, gəraylı və digər türk poetik formalarından istifadə olunurdu. Bu, hökmdarın xalqın danışdığı dilə və şifahi ədəbiyyat ənənəsinə yaxınlığını göstərən mühüm məqamdır.
5. Şair Xətai ilə hökmdar İsmayıl arasında böyük fərq var Çoxları onu yalnız döyüşçü və fateh kimi tanıyır. Halbuki şeirlərində eşq, mənəviyyat, sufilik, insan, tale və ilahi həqiqət kimi mövzular da mühüm yer tutur. Yəni eyni şəxs həm sərt siyasi qərarlar verən hökmdar, həm də duyğulu şair idi.
6. Çaldıran məğlubiyyəti onun həyatında dönüş nöqtəsi oldu 1514-cü ildə Osmanlı sultanı I Səlimlə Çaldıran döyüşündə Səfəvi ordusu məğlub oldu. Bu hadisə Şah İsmayıla ağır təsir göstərdi. Onun əvvəlki fəal hərbi yürüşlərinin azalması və daha çox daxili idarəçiliyə yönəlməsi də bu dövrdən sonra diqqət çəkir.
7. Onun ölümü çox erkən yaşda baş verdi Şah İsmayıl 1524-cü ildə, cəmi 36 yaşında vəfat etdi. Qısa ömrünə baxmayaraq, onun qurduğu dövlət əsrlərlə yaşadı və bölgənin siyasi xəritəsini dəyişdi.
8. Onun haqqında bir-birinə zidd təsvirlər var Şah İsmayıl haqqında Osmanlı, Səfəvi, Avropa və digər mənbələr müxtəlif təsvirlər verirlər. Bir mənbədə böyük fateh, digərində təhlükəli rəqib, başqa birində isə qeyri-adi istedadlı hökmdar kimi göstərilir. Buna görə tarixçılar onun haqqında məlumatları mənbə-mənbə müqayisə etməklə öyrənirlər.
9. Onun şəxsiyyəti Azərbaycan tarixində hələ də müzakirə olunur Şah İsmayılın kimliyi və dövlətinin siyasi-mədəni mahiyyəti barədə tarixşünaslıqda müxtəlif yanaşmalar var. Azərbaycan tarixşünaslığında onun Azərbaycan dövlətçiliyi və mədəniyyəti ilə bağlılığı xüsusi vurğulanır; digər tarixçilər isə Səfəvi dövlətini daha geniş regional və İran siyasi tarixi kontekstində araşdırırlar. Bu məsələni düzgün anlamaq üçün emosiyadan çox ilkin mənbələrə baxmaq lazımdır.
10. Ən böyük sirr: necə oldu ki, bu qədər gənc yaşda bu qədər böyük güc yaratdı? Məncə, Şah İsmayılın ən heyrətamiz tərəfi budur: o, uşaqlıqda təqib olunan bir şahzadədən çox qısa müddətdə böyük bir dövlətin hökmdarına çevrildi. Onun gücünün arxasında üç əsas amil vardı: güclü Səfəvi irsi + Qızılbaş dəstəyi + şəxsi liderlik qabiliyyəti. Mənim fikrimcə, Şah İsmayıl Xətaini fərqləndirən əsas cəhət O, yalnız qılınc tutan şah deyildi. O, həm dövlət quran siyasətçi, həm sərkərdə, həm də şair idi. Bəlkə də onu tarixdə bu qədər böyük edən əsas xüsusiyyət də elə budur: qılıncla dövlət qurdu, sözlə isə öz dövrünün ruhunu yazdı.
MUASİRMEDİA.AZ
GÜLLƏR AMİN
