Sizə bəzi məşhur hadisələrin isə tarixi fakt, bəzilərinin rəvayət olduğunu ayrıca qeyd edəcəyəm.
Şah İsmayıl Xətai haqqında 20 maraqlı fakt Atasını çox kiçik yaşda itirmişdi. Şeyx Heydər öldürüləndə İsmayıl hələ körpə idi. Sonrakı illərdə ailəsi ilə birlikdə həbs həyatı yaşadı. Lahicanda təxminən altı il gizli yaşadı. Bu dövrdə yaxşı təhsil və tərbiyə aldı. Sonralar onun həm dövlət idarəçiliyində, həm də ədəbiyyatda böyük uğur qazanmasında bu təhsilin mühüm rolu oldu. 14 yaşında böyük dövlətin hökmdarı oldu. 1501-ci ildə Təbrizə daxil olaraq şah elan edildi və Səfəvi dövlətinin əsasını qoydu. O, yalnız şah yox, həm də şair idi. “Xətai” təxəllüsü ilə Azərbaycan türkcəsində yazırdı. Onun yaradıcılığında qoşma, gəraylı və xalq şeiri üslubları mühüm yer tutur. Şeirlərində xalq dilinə çox yaxın idi. Xətainin dili saray ədəbiyyatının ağır dilindən fərqli olaraq xalqın başa düşə biləcəyi canlı Azərbaycan türkcəsinə yaxın idi. Şah İsmayılın əlyazma nümunələri də tapılıb. Onun 1514-cü ildə köçürdüyü xətt nümunələrinin 27 vərəqinin surəti Azərbaycana gətirilib. Bu, onun yalnız şair deyil, həm də gözəl xətt sahibi olduğunu göstərir. Çox gənc yaşında böyük hərbi qüvvə yaratdı. Qızılbaş tayfaları onun ətrafında birləşərək Səfəvi dövlətinin əsas hərbi dayağına çevrildilər. Onun dövlətinin yaranması Azərbaycanın siyasi tarixində böyük dönüş yaratdı. Tarixşünaslıqda Səfəvi dövlətinin mahiyyəti müxtəlif cür qiymətləndirilsə də, Şah İsmayılın regionun siyasi xəritəsini köklü şəkildə dəyişdirdiyi danılmazdır. Çaldıran döyüşü onun həyatının ən böyük sınaqlarından biri oldu. 1514-cü ildə Osmanlı sultanı I Səlimlə döyüşdə məğlub oldu. Bu döyüşdə odlu silahlar və Osmanlı ordusunun hərbi üstünlüyü mühüm rol oynadı. “Qılınc həmin qılıncdır, qol həmin qol deyil” sözü məşhur rəvayətdir. Rəvayətə görə, Sultan Səlim Şah İsmayılın qılıncını istəmiş, sonra qılıncın gücünü yoxlamışdı. Şah İsmayılın cavabı belə olmuşdu: “Qılınc həmin qılıncdır, qol həmin qol deyil.” Bu hadisənin təfərrüatları bütün ilkin mənbələrdə eyni şəkildə təsdiqlənmir, ona görə onu daha doğru olaraq məşhur rəvayət kimi təqdim etmək lazımdır. Şah İsmayılın “Xətai” təxəllüsünün mənşəyi tam aydın deyil. Onun təxəllüsünü müəyyən hadisə ilə bağlayan rəvayətlər var, lakin bunların hamısı tarixi fakt kimi təsdiqlənməyib. Çaldıranla bağlı çoxlu əfsanələr yaranıb. Məsələn, həyat yoldaşı Taclı Bəyimin əsir düşməsi və bundan sonra Şah İsmayılın ömrünün sonuna qədər gülməməsi barədə rəvayət geniş yayılıb. Lakin bu hekayənin bütün hissələri etibarlı ilkin mənbələrlə təsdiqlənmir. Onun haqqında həm düşmənləri, həm də tərəfdarları çoxlu əfsanələr yaradıblar. Bu səbəbdən Şah İsmayıl haqqında yazılan hər maraqlı hadisəni avtomatik olaraq tarixi həqiqət qəbul etmək olmaz. O, öz dövrünün güclü siyasi simalarından biri idi. Cəmi 36 il yaşamasına baxmayaraq, onun yaratdığı dövlət sonrakı əsrlərdə də regionun ən mühüm siyasi güclərindən biri oldu. Şah İsmayılın yaradıcılığı dini və fəlsəfi mövzularla zəngindir. Onun şeirlərində insan, eşq, mənəviyyat, inam və haqq axtarışı kimi mövzulara rast gəlinir. O, öz dövrünün şair-hökmdar ənənəsinin ən güclü nümayəndələrindən biri idi. Yəni həm dövlət qurur, həm döyüşür, həm də şeir yazırdı. Çaldıran məğlubiyyəti onun siyasi həyatında dönüş yaratdı. Bu hadisədən sonra onun əvvəlki kimi fəal hərbi yürüşlərə çıxmadığı və daha çox dövlətin idarə olunmasına yönəldiyi qeyd edilir. Şah İsmayılın ölümü də çox erkən oldu. O, 1524-cü ildə, cəmi 36 yaşında vəfat etdi. Onun adı yalnız tarix kitablarında deyil, xalq yaddaşında da yaşadı. Şah İsmayıl haqqında dastanlar, mahnılar, rəvayətlər və müxtəlif xalq hekayələri yaranıb. Bu əsərlərin hamısı onun real həyatının dəqiq tarixi mənbəyi hesab edilə bilməz. Ən böyük sirr onun bu qədər gənc yaşda necə böyük liderə çevrilməsidir. Bunun arxasında Səfəvi ailəsinin uzun illər formalaşmış nüfuzu, Qızılbaşların dəstəyi, güclü siyasi iradə və Şah İsmayılın şəxsi liderlik qabiliyyəti dayanırdı. Məncə, Şah İsmayılı ən yaxşı ifadə edən cümlə budur: O, qılıncla dövlət qurdu, sözlə isə bir xalqın ruhuna toxundu. Amma dostum, bir şeyi xüsusilə qeyd edim: Şah İsmayıl haqqında danışarkən əfsanələri tarixi faktlardan ayırmaq çox vacibdir. Məsələn, Sultan Səlimlə məktublar, qılınc əhvalatı və “ömrünün sonuna qədər gülməməsi” kimi məşhur hekayələrin bəziləri xalq arasında çox tanınsa da, onların bütün detalları möhkəm ilkin mənbələrlə təsdiqlənmir.
