15 sentyabr 1918-ci il Azərbaycan tarixinin ən mühüm günlərindən biri hesab olunur. Həmin gün Azərbaycan və Qafqaz İslam Ordusunun birgə hərbi qüvvələri Bakını Bakı Soveti və onun müttəfiqlərinin nəzarətindən çıxararaq şəhərə daxil oldular. Bu hadisə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin paytaxtının Bakıya köçürülməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Bakının mürəkkəb siyasi vəziyyəti
1918-ci ilin əvvəllərində Rusiyada baş vermiş inqilabi hadisələrdən sonra Cənubi Qafqazda siyasi və hərbi vəziyyət kəskin şəkildə dəyişmişdi. Azərbaycan torpaqlarında müxtəlif siyasi və silahlı qüvvələr arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə gedirdi.
Bakı isə regionun ən mühüm siyasi, iqtisadi və strateji mərkəzlərindən biri idi. Şəhərin neft ehtiyatları və Xəzər dənizindəki mövqeyi onu həm yerli, həm də xarici qüvvələr üçün xüsusi əhəmiyyətli edirdi.
1918-ci ilin yayında Bakıda Bakı Soveti hakimiyyətdə idi. Şəhərin müdafiəsində müxtəlif silahlı dəstələr iştirak edirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti isə Bakının nəzarətə götürülməsini dövlətin gələcəyi baxımından mühüm məsələ kimi qiymətləndirirdi.
Qafqaz İslam Ordusunun yaradılması
Azərbaycanın hərbi qüvvələrinin formalaşdırılması və Bakının azad edilməsi istiqamətində Osmanlı dövləti ilə əməkdaşlıq həyata keçirilirdi.
1918-ci ildə Qafqaz İslam Ordusu yaradıldı. Ordunun tərkibində Azərbaycan könüllüləri və hərbçiləri ilə yanaşı Osmanlı hərbçiləri də yer alırdı. Orduya Nuru Paşa rəhbərlik edirdi.
Bakının ələ keçirilməsi üçün hərbi əməliyyatlar əvvəlcə şəhərin ətrafındakı mövqelərin nəzarətə götürülməsi ilə davam etdirildi. Qüvvələr Bakı istiqamətində irəlilədikcə şəhərin müdafiə xəttinə yaxınlaşırdı.
Bakı uğrunda döyüşlər
1918-ci ilin yayında Bakı istiqamətində ağır döyüşlər baş verdi. Şəhərin müdafiəçiləri mövqelərini qorumağa çalışır, hücum edən qüvvələr isə Bakıya doğru irəliləyirdi.
Sentyabrın əvvəllərində hərbi vəziyyət daha da gərginləşdi. Qafqaz İslam Ordusu Bakının ətrafındakı mövqeləri möhkəmləndirdi və şəhərə hücum üçün hazırlıqları tamamladı.
14 sentyabrı 15 sentyabra bağlayan gecə Bakının azad edilməsi üçün əsas hücum başladı. Döyüşlər şəhərin müxtəlif istiqamətlərində davam etdi.
15 sentyabr – Bakının azad edilməsi
15 sentyabr 1918-ci ildə Qafqaz İslam Ordusunun qüvvələri Bakıya daxil oldu. Bununla Bakı şəhərində həmin dövrün hakim qüvvələrinin nəzarəti sona çatdı.
Hadisədən sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin Gəncədə yerləşən mərkəzi Bakıya köçürüldü. Bakı ölkənin faktiki siyasi və inzibati mərkəzinə çevrildi.
Bu hadisə Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində xüsusi yer tutur. Çünki Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsindən sonra hökumətin ölkənin əsas siyasi və iqtisadi mərkəzi olan Bakıda fəaliyyət göstərməsi dövlətin idarəçilik imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirdi.
Döyüşlərdə itkilər
Bakı uğrunda döyüşlər ağır itkilərlə müşayiət olunmuşdu. Müxtəlif mənbələrdə hərbi itkilərlə bağlı fərqli rəqəmlər göstərilir. Döyüşlər zamanı Azərbaycan və Osmanlı hərbçiləri ilə yanaşı, şəhərin müdafiəsində iştirak edən qüvvələr də ciddi itkilər vermişdi.
Bu səbəbdən 15 sentyabr yalnız hərbi qələbə kimi deyil, həmin dövrün mürəkkəb və faciəli hadisələri kontekstində də qiymətləndirilir.
Tarixi əhəmiyyəti
Bakının 15 sentyabr 1918-ci ildə azad edilməsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixində mühüm dönüş nöqtəsi oldu.
Bakıya nəzarətin təmin edilməsindən sonra:
- Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Bakıya köçürüldü;
- Bakı dövlətin əsas siyasi mərkəzinə çevrildi;
- milli dövlət quruculuğu prosesi yeni mərhələyə keçdi;
- Azərbaycan hökumətinin ölkənin iqtisadi və siyasi həyatına təsir imkanları genişləndi;
- Bakının Azərbaycan dövlətçiliyindəki strateji rolu daha da möhkəmləndi.
15 sentyabrın yaddaşlarda yaşaması
15 sentyabr Azərbaycan tarixində Bakının azad edilməsi günü kimi xatırlanır. Bu tarix Azərbaycan-Türkiyə hərbi və siyasi əməkdaşlığının tarixində də xüsusi yer tutur.
Bakının azad edilməsində iştirak edən Azərbaycan və Osmanlı hərbçilərinin xatirəsi müxtəlif illərdə yad edilib, onların məzarları və xatirə yerləri qorunub.
MM.AZ
