Azərbaycanın itkin düşmüş vətəndaşlarının taleyinin müəyyənləşdirilməsi bu gün də ölkənin qarşısında duran mühüm humanitar məsələlərdən biridir. Birinci Qarabağ müharibəsi və sonrakı hərbi qarşıdurmalar zamanı minlərlə insan itkin düşüb. Onların ailələri uzun illərdir yaxınlarının taleyi barədə məlumat əldə etməyə çalışırlar.
İtkin düşmüş şəxslər problemi necə yaranıb?
Azərbaycan ərazisində itkin düşmüş şəxslər məsələsi əsasən Birinci Qarabağ müharibəsi, 1990-cı illərin əvvəllərində baş verən döyüşlər və Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü ilə əlaqədardır.
Həmin dövrdə hərbçilərlə yanaşı, çoxsaylı mülki şəxslər də itkin düşüb. Bəzi insanlar döyüşlər zamanı ailələrindən ayrı düşüb, digərlərinin isə əsir götürülməsi və sonrakı taleyi barədə dəqiq məlumat əldə etmək mümkün olmayıb.
İllər keçməsinə baxmayaraq, bir çox ailə hələ də yaxınlarının harada olduğunu, onların sağ qalıb-qalmadığını və hansı şəraitdə itkin düşdüyünü bilmir.
Azərbaycan itkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsini dövlət səviyyəsində prioritet humanitar məsələlərdən biri kimi nəzərdən keçirir.
Azərbaycan Respublikasının Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyası bu sahədə fəaliyyət göstərən əsas qurumlardandır. Komissiyanın fəaliyyəti itkin düşmüş şəxslər barədə məlumatların toplanması, araşdırılması və müvafiq qurumlarla əməkdaşlığı əhatə edir.
Axtarış prosesində şahid ifadələri, arxiv sənədləri, hərbi məlumatlar, mümkün dəfn yerləri və digər sübutlar mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şəxsin kimliyinin müəyyənləşdirilməsi üçün zərurət yarandıqda məhkəmə-tibbi ekspertizası və DNT analizlərindən də istifadə olunur.
İtkin düşmüş şəxslərin ailələri üçün bu məsələ yalnız hüquqi və ya siyasi problem deyil, həm də ağır mənəvi sınaqdır. Yaxınlarının taleyi barədə məlumatın olmaması onların həyatında uzunmüddətli qeyri-müəyyənlik yaradır.
Valideynlər övladlarının, həyat yoldaşları ailə üzvlərinin, övladlar isə ata və analarının taleyini öyrənmək ümidi ilə yaşayırlar. Buna görə də itkin düşmüş şəxslərin axtarışı humanitar yanaşma, həssaslıq və ailələrə davamlı məlumat verilməsi tələb edir.
Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi kimi humanitar qurumlar silahlı münaqişələr zamanı itkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi məsələsində mühüm təcrübəyə malikdirlər.
Beynəlxalq humanitar hüquqa əsasən, münaqişə tərəfləri itkin düşmüş şəxslər barədə məlumatların aydınlaşdırılması və ailələrin yaxınlarının taleyi haqqında məlumat əldə etməsi üçün səylər göstərməlidirlər.
Azərbaycan və Ermənistan arasında bu məsələnin həlli üçün məlumat mübadiləsi, arxiv sənədlərinin araşdırılması, mümkün dəfn yerlərinin müəyyənləşdirilməsi və ekspertlərin əməkdaşlığı mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi üçün bir neçə istiqamətdə işlərin davam etdirilməsi vacibdir:
- İtkin düşmüş şəxslər barədə mövcud məlumatların və arxiv sənədlərinin sistemli şəkildə araşdırılması.
- Şahid ifadələrinin toplanması və yoxlanılması.
- Mümkün kütləvi məzarlıqların və dəfn yerlərinin müəyyənləşdirilməsi.
- DNT məlumatlarının toplanması və müqayisəli ekspertizaların aparılması.
- Ailələrə müntəzəm məlumat verilməsi və onların hüquqlarının qorunması.
- Humanitar qurumlar və aidiyyəti dövlət strukturları arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi.
Bu tədbirlər itkin düşmüş şəxslərin taleyinin aydınlaşdırılmasına və ailələrin uzun illər davam edən qeyri-müəyyənlikdən qurtulmasına kömək edə bilər.
İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi Azərbaycan cəmiyyəti üçün böyük humanitar əhəmiyyət daşıyır. Hər bir itkin insanın arxasında cavab gözləyən bir ailə, yarımçıq qalmış həyat hekayəsi və uzun illər davam edən ümid dayanır.
Bu məsələnin siyasi mübahisələrdən kənar, humanizm və beynəlxalq hüquq prinsipləri əsasında həlli vacibdir. Hər bir şəxsin taleyinin aydınlaşdırılması ailələrə həqiqəti öyrənmək, yaxınlarının xatirəsini layiqincə yaşatmaq və illərlə davam edən gözləntiyə son qoymaq imkanı verə bilər.
MM.AZ
