XIX əsrin əvvəlləri Azərbaycan tarixində ciddi siyasi dəyişikliklər dövrü idi. Həmin illərdə Azərbaycan ərazisində mövcud olan xanlıqlar Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazda genişlənmə siyasətinin əsas hədəflərindən birinə çevrilmişdi. Bakı xanlığı da bu prosesdən kənarda qalmadı.
1806-cı ilin payızında Bakı Rusiya qoşunlarının nəzarətinə keçdi. Bununla Bakı xanlığının müstəqil siyasi hakimiyyət kimi mövcudluğuna faktiki olaraq son qoyuldu və şəhər Rusiya imperiyasının idarəçilik sisteminə daxil edildi. Encyclopaedia Iranica da Rusiyanın Bakı üzərində qəti nəzarətinin 1806-cı ilin oktyabrında qurulduğunu və bunun 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi ilə təsdiqləndiyini qeyd edir.
Bakı xanlığı necə yaranmışdı?
XVIII əsrin ortalarında Nadir şahın ölümündən sonra bölgədə vahid mərkəzi hakimiyyət zəiflədi və Azərbaycan ərazisində bir sıra xanlıqlar yarandı. Bu xanlıqlardan biri də Bakı xanlığı idi.
Xəzər dənizinin sahilində yerləşən Bakı həm coğrafi mövqeyinə, həm limanına, həm də neft, duz və digər təbii sərvətlərinə görə xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Şəhər Xəzər dənizi vasitəsilə ticarət yollarına çıxışa malik idi.
Bakı xanlığı müəyyən dövrlərdə qonşu siyasi qüvvələrin təsiri ilə üzləşsə də, XVIII əsrin ikinci yarısında yerli xan hakimiyyəti mövcudluğunu davam etdirirdi.
Rusiyanın Cənubi Qafqaz siyasəti
XIX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyası Cənubi Qafqazda mövqelərini sürətlə gücləndirməyə başladı. 1801-ci ildə Şərqi Gürcüstanın Rusiyaya birləşdirilməsindən sonra Rusiya qoşunlarının bölgədəki mövcudluğu daha da artdı.
Rusiya imperiyasının əsas məqsədlərindən biri Cənubi Qafqazda siyasi və hərbi nəzarəti genişləndirmək idi. Bu proses Azərbaycan xanlıqlarına da təsir göstərdi.
General Pavel Sisianovun komandanlığı altında Rusiya qoşunları 1804-cü ildə Gəncəni, 1805-ci ildə Qarabağ və Şirvanı öz nəzarətinə aldı. 1806-cı ildə isə Bakı, Quba və Dərbənd istiqamətində hərbi əməliyyatlar həyata keçirildi.
Hüseynqulu xanın hakimiyyəti
Həmin dövrdə Bakı xanlığının başında Hüseynqulu xan dayanırdı. O, Rusiya imperiyasının bölgədə artan təzyiqinə qarşı çıxan yerli hakimlərdən biri idi.
Rus komandanlığı Bakı xanlığının da imperiyanın nəzarətinə keçməsini istəyirdi. Lakin danışıqlar asanlıqla nəticələnmədi.
1806-cı ilin əvvəlində Rusiya ordusunun Qafqazdakı baş komandanı general Sisianov Bakının təslim edilməsi üçün Hüseynqulu xanla danışıqlar aparmağa çalışdı. Lakin həmin danışıqlar faciəli şəkildə başa çatdı: Sisianov Bakı yaxınlığında öldürüldü. Bu hadisə Rusiya ilə Bakı xanlığı arasındakı münasibətləri daha da gərginləşdirdi.
Bakı xanlığının tutulması
Sisianovun ölümündən sonra Rusiya Qafqazdakı hərbi əməliyyatlarını davam etdirdi. 1806-cı ilin payızında rus qoşunları Bakı istiqamətində hərəkətə keçdi.
General Bulgakovun komandanlığı altında Rusiya qüvvələri Bakını ələ keçirdi. Beləliklə, Bakı xanlığının Rusiya imperiyasının faktiki nəzarətinə keçməsi baş verdi.
Bu hadisə Azərbaycan xanlıqlarının Rusiya imperiyasına tabe etdirilməsi prosesində mühüm mərhələ idi.
Bakı xanlığının müstəqilliyinin sona çatması
Bakı xanlığının Rusiya nəzarətinə keçməsi ilə şəhərin əvvəlki siyasi idarəetmə sistemi dəyişməyə başladı.
Xanlığın müstəqil xarici siyasət aparmaq və öz siyasi qərarlarını müstəqil qəbul etmək imkanları aradan qalxdı. Bakı Rusiya imperiyasının Qafqazdakı hərbi-inzibati sisteminin bir hissəsinə çevrildi.
Tarixi mənbələrə görə, Rusiya hakimiyyəti ilk mərhələdə Bakı ərazisini Dərbənddəki rus hərbi qubernatorunun idarəsinə bağlamışdı. Şəhərin neft yataqları, duz sahələri və balıqçılıq təsərrüfatları da dövlət nəzarətinə götürülmüşdü.
Gülüstan müqaviləsi – 1813
1806-cı ildə Bakı üzərində faktiki nəzarətin qurulmasına baxmayaraq, Rusiya ilə Qacar İranı arasındakı müharibə davam edirdi.
1813-cü ildə müharibənin başa çatması ilə Gülüstan müqaviləsi imzalandı. 12 oktyabr 1813-cü ildə imzalanan müqavilə nəticəsində Qacar İranı Bakı da daxil olmaqla Şimali Azərbaycanın bir sıra xanlıqları üzərindəki iddialarından əl çəkdi.
Beləliklə, 1806-cı ildə yaranmış faktiki vəziyyət 1813-cü ildə beynəlxalq müqavilə ilə rəsmiləşdirildi. Encyclopaedia Iranica Bakı, Şirvan, Qarabağ, Quba və Dərbəndin Rusiya imperiyasına verilməsinin Gülüstan müqaviləsi ilə təsdiqləndiyini qeyd edir.
Bakı üçün yeni dövrün başlanması
Rusiya imperiyasının hakimiyyətinə keçdikdən sonra Bakı şəhərinin tarixində yeni mərhələ başladı.
XIX əsrin ilk onilliklərində şəhərin ənənəvi görünüşü böyük ölçüdə qorunub qalsa da, sonrakı onilliklərdə Bakının iqtisadi əhəmiyyəti sürətlə artdı.
Xüsusilə neft sənayesinin inkişafı Bakının gələcək taleyinə böyük təsir göstərdi. XIX əsrin ortalarından etibarən neft hasilatı və emalı genişləndi. 1859-cu ildə Şamaxı zəlzələsindən sonra Bakı quberniyanın inzibati mərkəzinə çevrildi. Sonrakı onilliklərdə şəhər sürətlə böyüdü və iri sənaye-ticarət mərkəzinə çevrildi.
Bakı neftinin əhəmiyyəti
Bakı ətrafındakı neft yataqları şəhərin iqtisadi və strateji əhəmiyyətini daha da artırdı.
XIX əsrin ikinci yarısında neft sənayesinə böyük sərmayələr qoyulmağa başlandı. Xarici və yerli sahibkarların fəaliyyəti nəticəsində Bakı sürətlə sənaye şəhərinə çevrildi.
XX əsrin əvvəllərində Bakı dünyanın ən mühüm neft mərkəzlərindən biri idi. Encyclopaedia Iranica-nın məlumatına görə, 1901-ci ildə Bakı regionunun neft yataqları dünya neft hasilatının yarısından çoxunu təmin edirdi.
Tarixi nəticələr
1806-cı ildə Bakı xanlığının Rusiya imperiyasının nəzarətinə keçməsi Azərbaycanın siyasi tarixində mühüm dönüş nöqtəsi oldu.
Bu hadisə:
- Bakı xanlığının müstəqil siyasi hakimiyyətinə faktiki son qoydu;
- Bakını Rusiya imperiyasının Qafqazdakı idarəçilik sisteminə daxil etdi;
- Azərbaycanın digər xanlıqlarının da Rusiya nəzarətinə keçməsi prosesinin bir hissəsi oldu;
- Bakı şəhərinin sonrakı inzibati və iqtisadi inkişafına təsir göstərdi;
- 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi ilə Rusiya hakimiyyətinin Bakı üzərindəki mövqeyi hüquqi baxımdan rəsmiləşdirildi.
Nəticə
1806-cı ilin payızında Bakının Rusiya qoşunlarının nəzarətinə keçməsi Azərbaycan tarixində mühüm hadisələrdən biridir. Bu hadisə sadəcə bir şəhərin hərbi yolla tutulması deyil, XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazın siyasi xəritəsinin dəyişməsi prosesinin bir hissəsi idi.
Bakı xanlığının Rusiya imperiyasına daxil edilməsindən sonra şəhər imperiyanın siyasi, hərbi və iqtisadi sisteminə bağlandı. 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi isə bu vəziyyəti rəsmiləşdirdi. Sonrakı onilliklərdə Bakı neft sənayesinin inkişafı nəticəsində böyük sənaye şəhərinə çevrildi və XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində beynəlxalq əhəmiyyətli neft mərkəzlərindən biri oldu.
MUASİRMEDİA.AZ
