Azərbaycanda itkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi, onların axtarışı və ailələrinin uzun illərdir gözlədiyi cavabların tapılması məsələsi cəmiyyətin diqqət mərkəzində qalır. Xüsusilə Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə itkin düşmüş şəxslərlə bağlı araşdırmaların davam etdirilməsi böyük humanitar əhəmiyyət daşıyır.
Rəsmi məlumatlarda Azərbaycanda Birinci Qarabağ müharibəsi ilə əlaqədar itkin düşmüş 4 000-dən çox şəxsin taleyinin müəyyənləşdirilməsi məsələsi qeyd olunur. Bu insanların ailələri illərdir doğmalarının harada olması, onların hansı şəraitdə itkin düşməsi və talelərinin necə nəticələnməsi barədə məlumat almağa çalışırlar.
Müharibə zamanı döyüşlərin intensivliyi, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması, dəfn yerlərinin naməlum qalması və sənədlərin itirilməsi bir çox şəxsin taleyinin müəyyənləşdirilməsini çətinləşdirib. Bəzi hallarda şahid ifadələrinin toplanması, arxiv sənədlərinin araşdırılması və ehtimal olunan dəfn yerlərinin müəyyən edilməsi tələb olunur.
Bu işdə dövlət qurumlarının, beynəlxalq təşkilatların və müvafiq humanitar strukturların əməkdaşlığı mühüm rol oynayır. Müasir identifikasiya üsulları, o cümlədən DNT analizləri də tapılan insan qalıqlarının şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər.
İtkin düşmüş şəxslərin yaxınları üçün qeyri-müəyyənlik ən ağır problemlərdən biridir. Bir çox ailə doğmalarının sağ olub-olmaması barədə dəqiq məlumat əldə etmədən uzun illər yaşamağa məcbur qalır.
Ailələrin məlumatlandırılması, onların hüquqlarının qorunması və araşdırmaların nəticələrinin şəffaf şəkildə çatdırılması bu prosesin vacib hissəsidir. İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi yalnız hüquqi məsələ deyil, həm də ailələrin mənəvi rahatlığı və tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılması baxımından əhəmiyyətlidir.
İtkin düşmüş şəxslər haqqında məlumatların araşdırılmasında hərbi arxivlər, əsir və girovlarla bağlı sənədlər, keçmiş hərbi qulluqçuların ifadələri və digər tarixi materiallar əhəmiyyət daşıyır. Hər bir yeni məlumat konkret şəxsin taleyinin aydınlaşdırılmasına kömək edə bilər.
Bununla yanaşı, yayılan siyahılardakı rəqəmlərin və ayrı-ayrı şəxslər haqqında məlumatların rəsmi mənbələr əsasında yoxlanılması vacibdir. İtkin düşmüş şəxslərin sayına dair rəqəmlər müxtəlif tarixlərdə yenilənə bilər.
Azərbaycanda itkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi məsələsi müharibənin ağır humanitar nəticələrindən biri olaraq qalır. Hər bir itkin şəxsin kimliyinin və taleyinin aydınlaşdırılması ailələrin illərlə davam edən gözləntisinə cavab vermək, tarixi faktları sənədləşdirmək və gələcək nəsillərə həqiqətləri çatdırmaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
MM.AZ
