Hüseyn Cavidin faciələrlə dolu ömür yolu – böyük şairin həyatı və yaradıcılığı
Azərbaycan ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri olan Hüseyn Cavid yalnız şair və dramaturq deyil, həm də fəlsəfi düşüncələri, insan, azadlıq, məhəbbət və ədalət haqqında fikirləri ilə seçilən böyük sənətkar idi. Onun həyatı yaradıcılıq uğurları ilə yanaşı, ağır sınaqlar, repressiya, sürgün və ailə faciələri ilə də yadda qalıb.
Uşaqlıq və gənclik illəri
Hüseyn Cavid 1882-ci ildə Naxçıvanda anadan olub. Əsl adı Hüseyn Abdulla oğlu Rasizadə idi. İlk təhsilini doğma şəhərində alıb. Daha sonra təhsilini davam etdirmək üçün Təbrizə gedib və burada ədəbi və fəlsəfi dünyagörüşünün formalaşmasına təsir edən mühitlə tanış olub.
Gənc yaşlarından ədəbiyyata böyük maraq göstərən Cavid şeir yazmağa başlayıb. Klassik Şərq ədəbiyyatı ilə yanaşı, türk, fars və Avropa ədəbiyyatını öyrənməsi onun gələcək yaradıcılığının istiqamətinə ciddi təsir göstərib.
Cavid sonralar İstanbulda təhsil alıb. İstanbul Universitetində ədəbiyyat və fəlsəfə mühiti ilə yaxından tanış olması onun dünyagörüşünü daha da genişləndirib.
Müəllimlik fəaliyyəti
Təhsilini başa vurduqdan sonra Hüseyn Cavid Azərbaycana qayıdaraq müəllimlik fəaliyyəti ilə məşğul olub. Naxçıvan və Bakıda müəllim kimi çalışıb.
O, yalnız dərs deməklə kifayətlənməyib, gənclərin dünyagörüşünün formalaşmasına, ədəbiyyata və elmə marağının artırılmasına xüsusi əhəmiyyət verib.
1918-ci ildə Naxçıvana qayıdan Cavid “Rüşdiyyə” məktəbində müəllim işləyib. 1919-cu ildə isə Bakıya qayıdaraq təhsil və ədəbi fəaliyyətini davam etdirib.
Ədəbiyyata gəlişi
Hüseyn Cavid Azərbaycan romantizminin ən görkəmli nümayəndələrindən biri hesab olunur. Onun əsərlərində insanın daxili dünyası, məhəbbət, gözəllik, azadlıq, ədalət, şər və xeyir kimi mövzular mühüm yer tutur.
Cavidin yaradıcılığında insanın mənəvi azadlığı xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. O, insanı yalnız yaşadığı dövrün hadisələri ilə deyil, daha geniş fəlsəfi və mənəvi məsələlərlə əlaqələndirirdi.
“İblis” – Cavid yaradıcılığının mühüm əsərlərindən biri
Hüseyn Cavidin ən məşhur əsərlərindən biri “İblis” faciəsidir. Əsər 1918-ci ildə yazılıb.
Dramda müharibənin insanlara gətirdiyi faciələr, hakimiyyət və mənfəət uğrunda mübarizə, insanın mənəvi seçimləri və şərin mahiyyəti əks etdirilir. “İblis” Cavidin fəlsəfi dramaturgiyasının mühüm nümunələrindən biridir.
“Peyğəmbər”, “Topal Teymur” və digər əsərləri
Cavid yaradıcılığının sonrakı mərhələsində də böyük əsərlər meydana gətirib.
Onun “Peyğəmbər”, “Topal Teymur”, “Səyavuş”, “Xəyyam”, “Şeyx Sənan”, “Uçurum”, “Maral” və digər əsərləri Azərbaycan dramaturgiyasının mühüm nümunələrindəndir.
1920-ci illərdə Cavid tarixi mövzulara da müraciət edib. “Peyğəmbər” və “Topal Teymur” kimi əsərlərində tarixi şəxsiyyətlər vasitəsilə insan, hakimiyyət, mənəviyyat və tarix haqqında düşüncələrini ifadə edib.
Ailə həyatı – Müşkinaz xanım
Hüseyn Cavidin şəxsi həyatında həyat yoldaşı Müşkinaz xanım xüsusi yer tuturdu.
Müşkinaz Cavid 1902-ci ildə Naxçıvanda anadan olub və 1976-cı ildə Bakıda vəfat edib. O, Hüseyn Cavidin həyat yoldaşı olmaqla yanaşı, onun yaradıcılığının qorunmasında da mühüm rol oynayıb.
Müşkinaz xanım Cavidin əsərlərinin ilk oxucularından biri olub, bəzi əsərlərinin üzünü köçürüb. Bu, xüsusilə repressiya illərində çox əhəmiyyətli idi.
Cavid ailəsinin iki övladı olub: Ərtoğrul və Turan.
Ərtoğrul Cavid
Hüseyn Cavidin oğlu Ərtoğrul Cavid istedadlı musiqiçi və bəstəkar kimi tanınırdı.
O, musiqiyə böyük maraq göstərir, fortepiano ilə məşğul olur, əsərlər yazır və xalq musiqisini araşdırırdı. Ərtoğrulun həyatı da faciəli oldu. O, 1943-cü ildə, cəmi 24 yaşında vəfat etdi.
Bu itki ailə üçün ağır zərbə idi. Atası Hüseyn Cavid isə həmin vaxt artıq həyatda deyildi.
Turan Cavid
Cavid ailəsinin qızı Turan Cavid atasının irsinin qorunmasında xüsusi xidmət göstərib.
O, uzun illər Hüseyn Cavidin əsərlərinin, əlyazmalarının, məktublarının və şəxsi əşyalarının qorunmasına çalışıb. Cavid irsinin gələcək nəsillərə çatdırılmasında onun böyük rolu olub.
Hüseyn Cavidin əsərlərinin beşcildlik nəşrinin tərtibçisi də Turan Cavid olub.
1937-ci il – faciəli dönüş
Hüseyn Cavidin həyatında ən ağır mərhələ 1937-ci ildə başladı.
Sovet repressiyaları dövründə çox sayda Azərbaycan ziyalısı, yazıçısı, şairi və alimi həbs edildi. Hüseyn Cavid də 1937-ci il iyunun 4-də həbs olundu.
Ona müxtəlif siyasi ittihamlar irəli sürüldü və 1939-cu ildə səkkiz il müddətinə azadlıqdan məhrum edilərək islah-əmək düşərgəsinə göndərilməsi barədə qərar qəbul edildi.
Bu hadisə Cavid ailəsinin həyatını da tamamilə dəyişdi. Müşkinaz xanım və uşaqları ağır maddi və mənəvi çətinliklərlə üzləşdilər. Ailənin yaşadığı evdən çıxarılması da onların faciəsini daha da ağırlaşdırdı.
Sürgün illəri
Hüseyn Cavid 1939-cu ildə uzaq Sibirə göndərildi.
Sürgündə onun sağlamlığı ciddi şəkildə pisləşdi. Sonradan xəstəliyi ilə əlaqədar Maqadandan İrkutsk vilayətinin Tayşet rayonundakı əlillər zonasına göndərildi.
Ailəsindən uzaqda, ağır şəraitdə yaşayan böyük sənətkar ömrünün son illərini sürgündə keçirdi.
Hüseyn Cavidin vəfatı
Hüseyn Cavid 5 dekabr 1941-ci ildə Sibir sürgünündə, Tayşet rayonunun Şevçenko kəndində vəfat edib. O zaman onun 59 yaşı vardı.
Cavid doğma Naxçıvandan və ailəsindən uzaqda dünyasını dəyişdi. Onun ölümü ailəsi üçün ağır faciə oldu.
Bəraət alması
Repressiya illərindən sonra Cavidin adı uzun müddət müxtəlif ittihamlarla bağlı qaldı. Lakin 1956-cı ildə onun haqqında irəli sürülmüş cinayət ittihamlarının əsassız olduğu qəbul edilərək ona ölümündən sonra bəraət verildi.
Bununla belə, Cavid irsinin tam şəkildə əvvəlki mövqeyinə qaytarılması prosesi daha uzun çəkdi. Sonrakı illərdə onun əsərləri yenidən nəşr edildi və yaradıcılığı geniş şəkildə tədqiq olunmağa başladı.
Cavidin məzarının Azərbaycana gətirilməsi
Hüseyn Cavidin həyatının ən təsirli səhifələrindən biri də onun nəşinin doğma vətənə qaytarılmasıdır.
Şairin qalıqları uzun illər sonra Sibirdən Azərbaycana gətirildi və Naxçıvanda dəfn edildi. Daha sonra onun xatirəsinə möhtəşəm məqbərə ucaldıldı.
Beləliklə, vaxtilə doğma yurdundan uzaqda sürgündə dünyasını dəyişən böyük şairin məzarı Naxçıvanda – doğulduğu torpaqda əbədiləşdirildi.
Hüseyn Cavid bu gün
Bu gün Hüseyn Cavid Azərbaycan ədəbiyyatının klassikləri sırasında xüsusi yer tutur. Onun əsərləri məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində öyrənilir, teatr səhnələrində tamaşaya qoyulur və elmi tədqiqatların mövzusuna çevrilir.
Bakıda Hüseyn Cavidin ev-muzeyi fəaliyyət göstərir. Burada onun əlyazmaları, kitabları, şəxsi əşyaları və yaradıcılığı ilə bağlı materiallar qorunur. Cavidin qızı Turan xanımın uzun illər bu irsin qorunmasına verdiyi töhfə xüsusi qeyd olunur.
Nəticə
Hüseyn Cavidin həyatı Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb və faciəli dövrlərindən birinin canlı nümunəsidir. O, ömrünün böyük hissəsini ədəbiyyata, sənətə və insan haqqında düşüncələrinə həsr etdi. Repressiya və sürgün onun həyatına son qoysa da, yaradıcılığını tarixdən silə bilmədi.
Bu gün Cavidin adı Azərbaycan ədəbiyyatında yaşayır. Onun həyat yoldaşı Müşkinaz xanımın, oğlu Ərtoğrulun və qızı Turanın taleyi isə böyük sənətkarın yaradıcılığının arxasında dayanan ailə faciəsini və insan iradəsini xatırladır.
Hüseyn Cavidin ən böyük mirası onun əsərləri ilə yanaşı, zamanın ağır sınaqları qarşısında qoruduğu sənət və fikir dünyasıdır.
MUASİRMEDİA.AZ
