Gülüstan müqaviləsi — Azərbaycanın tarixi taleyini dəyişən sənəd.
12 oktyabr 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi Azərbaycan tarixində mühüm və ağır nəticələri olan hadisələrdən biridir. Müqavilə Rusiya imperiyası ilə Qacarlar dövləti (İran) arasında imzalanıb və 1804–1813-cü illər Rusiya–Qacar müharibəsinə son qoyub.
Bu sənəd Cənubi Qafqazda siyasi qüvvələr nisbətini dəyişib, bölgədə Rusiya imperiyasının mövqelərini gücləndirib və Azərbaycan torpaqlarının gələcək taleyinə ciddi təsir göstərib.
Müqavilə hansı şəraitdə imzalanıb?
XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazda Rusiya imperiyası ilə Qacarlar dövləti arasında ərazi və siyasi nüfuz uğrunda mübarizə gedirdi. Azərbaycan xanlıqları həmin dövrdə bölgənin siyasi həyatında mühüm yer tuturdu.
Rusiya imperiyası Cənubi Qafqazda mövqelərini genişləndirməyə çalışır, Qacarlar dövləti isə bölgədəki təsirini qorumaq istəyirdi. Bu maraqların toqquşması 1804-cü ildə müharibəyə səbəb oldu.
Müharibə illərində Rusiya qoşunları bir sıra xanlıqların ərazilərinə nəzarəti ələ keçirdi. Hərbi əməliyyatların gedişi Qacarlar dövləti üçün çətinləşdikcə tərəflər sülh müqaviləsi bağlamaq barədə razılığa gəldilər.
Müqavilə harada və kimlər tərəfindən imzalanıb?
Gülüstan müqaviləsi Qarabağda, Zeyvə çayının yaxınlığında yerləşən Gülüstan kəndində imzalanıb. Rusiya tərəfini general Nikolay Rtişşev, Qacarlar dövlətini isə Mirzə Əbülhəsən xan təmsil edib. Danışıqlarda İngiltərə də vasitəçilik edib.
Müqavilənin əsas şərtləri nələr idi?
Müqavilə 11 maddədən ibarət idi. Əsas şərtlər bunlar idi:
-
Rusiya ilə Qacarlar dövləti arasında müharibəyə son qoyulurdu.
-
Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şirvan, Quba, Bakı və Talış xanlıqlarının Rusiya hakimiyyətinə keçməsi Qacarlar dövləti tərəfindən tanınırdı.
-
Şərqi Gürcüstan və Dağıstan üzərində Rusiyanın hakimiyyəti də tanınırdı.
-
Xəzər dənizində hərbi donanma saxlamaq hüququ yalnız Rusiyaya verilirdi.
-
Tərəflər arasında ticarət və gömrük münasibətləri müəyyən qaydalarla tənzimlənirdi.
Gülüstan müqaviləsi Azərbaycanın taleyinə necə təsir etdi?
Müqavilənin ən mühüm nəticələrindən biri Azərbaycan xanlıqlarının bir hissəsinin Rusiya imperiyasının hakimiyyəti altına keçməsinin rəsmiləşdirilməsi idi. Bu proses bölgənin siyasi və iqtisadi həyatında ciddi dəyişikliklərə səbəb oldu.
Azərbaycan torpaqlarının siyasi baxımdan parçalanması prosesi sonrakı illərdə də davam etdi. 1826–1828-ci illər Rusiya–Qacar müharibəsindən sonra imzalanan Türkmənçay müqaviləsi ilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları da Rusiya imperiyasının hakimiyyətinə keçdi. Beləliklə, Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri Azərbaycanın sonrakı tarixində xüsusi yer tutdu.
MUASİRMEDİA.AZ
GÜLLƏR BƏHRƏMOVA
