29 oktyabr 1929 — Dünya iqtisadiyyatını silkələyən “Qara çərşənbə axşamı”: Birja çöküşü milyonların həyatını necə dəyişdi?
1929-cu il oktyabrın 29-da ABŞ-ın fond bazarında baş verən kəskin eniş dünya iqtisadiyyatının tarixində ən ağır böhranlardan birinin simvoluna çevrildi. “Qara çərşənbə axşamı” kimi tanınan həmin gün investorlar milyardlarla dollar dəyərində səhmlərin qiymət itkisi ilə üzləşdilər. Hadisə Böyük Depressiyanın başlanğıc mərhələsində mühüm dönüş nöqtəsi oldu.
1920-ci illərdə ABŞ iqtisadiyyatı sürətlə inkişaf edir, sənaye istehsalı artır, fond bazarında səhmlərin qiyməti yüksəlirdi. Bir çox insan gəlir əldə etmək ümidi ilə səhmlərə sərmayə yatırırdı. Bəziləri hətta borc götürərək birjada iştirak edirdi.
Lakin iqtisadi yüksəlişin arxasında ciddi problemlər də vardı. Səhmlərin qiymətləri bir çox hallarda şirkətlərin real gəlirləri ilə uyğun gəlmirdi. Həddindən artıq spekulyasiya və borcla investisiya qoyuluşu bazarı həssas vəziyyətə gətirmişdi.
1929-cu ilin payızında investorların inamı sarsılmağa başladı. Səhmlərin kütləvi satışı bazarda panikanı gücləndirdi.
Oktyabrın 29-da Nyu-York Fond Birjasında satış dalğası daha da gücləndi. İnvestorlar itkiləri azaltmaq üçün səhmlərini satmağa çalışır, alıcıların çatışmazlığı isə qiymətlərin aşağı düşməsini sürətləndirirdi.
Bu hadisə oktyabrın 24-də başlanan və oktyabrın 28-də daha da kəskinləşən birja böhranının davamı idi. Oktyabrın 29-u həmin böhranın ən məşhur günlərindən biri kimi tarixə düşdü.
Birjada baş verən çöküş təkcə varlı investorların deyil, yığımlarını səhmlərə yatırmış adi insanların da maliyyə vəziyyətinə zərbə vurdu.
Fond bazarındakı çöküş ABŞ iqtisadiyyatında mövcud olan bütün problemlərin yeganə səbəbi deyildi. Bank sisteminin zəiflikləri, istehlakın azalması, istehsalın geriləməsi və iqtisadi siyasətdəki səhvlər də böhranın dərinləşməsinə təsir göstərdi.
Sonrakı illərdə minlərlə bank bağlandı, müəssisələr fəaliyyətini dayandırdı, işsizlik kəskin artdı. Ailələr evlərini və yığımlarını itirdi, milyonlarla insan dolanışıq çətinliyi ilə üzləşdi.
Böyük Depressiya 1930-cu illər boyunca ABŞ-a və dünyanın bir çox ölkəsinə təsir göstərdi. İqtisadi böhran beynəlxalq ticarəti də zəiflətdi və b
1929-cu il böhranı maliyyə bazarlarına nəzarətin, bank sisteminin dayanıqlığının və iqtisadi risklərin düzgün qiymətləndirilməsinin əhəmiyyətini göstərdi.
Sonrakı illərdə ABŞ-da bank və maliyyə sektorunun tənzimlənməsi istiqamətində mühüm dəyişikliklər həyata keçirildi. Dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsinin rolu, işsizlərə sosial dəstək və maliyyə sisteminin qorunması məsələləri geniş müzakirə olunmağa başladı. “Qara çərşənbə axşamı”.yalnız birjanın çökməsi haqqında hekayə deyil. Bu hadisə həddindən artıq nikbinliyin, nəzarətsiz risklərin və maliyyə sistemindəki zəifliklərin cəmiyyət üçün hansı nəticələr doğura biləcəyini göstərir.
1929-cu ilin dərsi bu gün də aktualdır: iqtisadi yüksəliş davamlı və sağlam əsaslara söykənmədikdə, bazarlardakı inamın itirilməsi milyonlarla insanın həyatına təsir edə bilər.
MUASİRMEDİA.AZ
