Görkəmli hərbçi və dövlət xadimi Cəfərqulu xan Kəngərli-Naxçıvanskinin həyat yoldaşı Fəxrəntac xanım İrəvanskaya və övladları:sağdan Kalbalı xan,Cəmşid xan,Ehsan xan,qızı Nazlıbəyim,Fəxrəntac xanımın qucağındakı isə Davud xan.1898-1899- cu illər.
Azərbaycanın hərb və dövlətçilik tarixində mühüm iz qoymuş şəxsiyyətlərdən biri Cəfərqulu xan Kəngərli-Naxçıvanskidir. O, qədim Kəngərli nəslinin tanınmış nümayəndəsi olmaqla yanaşı, uzun illər Naxçıvanın ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynayıb.
Uşaqlıq və təhsili
Cəfərqulu xan II Kalbalı xan Naxçıvanskinin oğlu olub. Mənbələrdə onun doğum tarixi ilə bağlı fərqli məlumatlar mövcuddur. Araşdırmalardan birində 5 fevral 1859-cu il, hərbi xidmət kitabçasında isə 17 fevral 1860-cı il göstərilir. O, Naxçıvan şəhərində, Xan sarayı ilə bağlı olan ailə mühitində böyüyüb.
Atası II Kalbalı xan Naxçıvanski Rusiya imperiyası ordusunda general-mayor rütbəsinə qədər yüksəlmiş tanınmış hərbçi idi. Cəfərqulu xan da ailənin hərbi ənənəsini davam etdirərək Sankt-Peterburqdakı Paj hərbi məktəbində təhsil alıb. 1874-cü ildə hərbi xidmətə başlayıb və sonrakı illərdə zabit kimi fəaliyyət göstərib.
Hərbi fəaliyyəti
Cəfərqulu xan Rusiya imperiyası ordusunda xidmət edib və süvari zabiti kimi yüksələrək ştabs-rotmistr rütbəsinə çatıb. Hərbi təcrübəsi sonrakı illərdə Naxçıvandakı ictimai və siyasi fəaliyyətində də mühüm rol oynayıb.
1885-ci ilin sonlarında Naxçıvana qayıdan Cəfərqulu xan bundan sonra həyatının böyük hissəsini doğma şəhərinə həsr edib.
Naxçıvan şəhərinin rəhbəri
Cəfərqulu xanın fəaliyyətinin mühüm mərhələlərindən biri Naxçıvan şəhərinin idarə olunması ilə bağlıdır. Arxiv sənədlərinə əsasən, o, 1897–1904-cü illərdə və daha sonra 1918–1920-ci illərdə Naxçıvan şəhər başçısı vəzifəsində çalışıb. 1902-ci ildə onun şəhər başçısı təyin edilməsi ilə bağlı İrəvan qubernatorunun məktubu da arxiv sənədlərində qorunub saxlanılır.
Şəhər rəhbəri olduğu dövrdə Cəfərqulu xan Naxçıvanın iqtisadi və ictimai həyatında fəal iştirak edib. O, maarifə və xeyriyyəçilik fəaliyyətinə xüsusi diqqət yetirib. Naxçıvan şəhərində fəaliyyət göstərən rus-tatar məktəbinə hamilik edən şəxslərdən biri də Cəfərqulu xan olub.
Naxçıvanın müdafiəsində rolu
1918–1920-ci illər Naxçıvan tarixinin ən mürəkkəb dövrlərindən biri hesab olunur. Həmin illərdə bölgədə siyasi və hərbi qarşıdurmalar baş verirdi.
Tarixi araşdırmalarda Cəfərqulu xanın həmin dövrdə Naxçıvanın müdafiəsi məsələsində fəal iştirak etdiyi qeyd olunur. O, həm diplomatik danışıqlarda, həm də müdafiənin təşkilində rol oynayıb. Mənbələrə görə, onun əsas məqsədlərindən biri Naxçıvanın təhlükəsizliyinin və Azərbaycanın tərkibində qalmasının təmin edilməsi olub.
Ailəsi
Cəfərqulu xan Naxçıvanskinin ailəsi Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur. Onun övladları arasında Azərbaycanın tanınmış hərbçiləri olub.
Oğullarından III Kalbalı xan, III Ehsan xan, Teymur xan və Cəmşid xan müxtəlif dövrlərdə hərbi fəaliyyəti ilə seçiliblər. Cəmşid Naxçıvanski isə sonralar Azərbaycan hərb tarixinin məşhur sərkərdələrindən birinə çevrilib. Prezident Kitabxanasının məlumatına görə, Cəmşid Naxçıvanski 1895-ci ildə Naxçıvan şəhərində Cəfərqulu xanın ailəsində anadan olub.
Beləliklə, Cəfərqulu xanın ailəsi bir neçə nəsil ərzində Azərbaycanın hərb tarixində mühüm iz buraxıb.
Həyatının son illəri
1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra Cəfərqulu xanın həyatı da ciddi şəkildə dəyişib. 1920-ci ilin sentyabrında o, qardaşı Rəhim xan və qohumu İbrahim paşa Kəngərli ilə birlikdə Naxçıvandan aparılıb. Araşdırmalarda onların Şuşaya aparıldığı göstərilir.
Cəfərqulu xanın sonrakı taleyi ilə bağlı mənbələrdə fərqli məlumatlar mövcuddur. Bəzi əsərlərdə onun Şuşada öldüyü yazılsa da, digər arxiv araşdırmalarında 1930-cu ilə aid sənəddə onun İranın Maku şəhərində yaşadığı göstərilir. Bu səbəbdən onun ölüm tarixi və son həyat mərhələsi ilə bağlı məsələlər tarixşünaslıqda tam aydınlaşdırılmış hesab edilmir.
Tarixi irsi
Cəfərqulu xan Kəngərli-Naxçıvanski Azərbaycan tarixində yalnız hərbçi kimi deyil, həm də şəhər rəhbəri, ictimai xadim və xeyriyyəçi kimi xatırlanır. Onun fəaliyyəti Naxçıvanın XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərindəki ictimai-siyasi həyatını öyrənmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Cəfərqulu xanın həyat yolu həm də Kəngərli-Naxçıvanski nəslinin Azərbaycan tarixindəki rolunu göstərən nümunələrdən biridir. Onun övladları və digər qohumları arasında tanınmış hərbçilərin yetişməsi bu ailənin hərbi ənənəsinin davam etdiyini göstərir.
